زورخانه در ایران باستان تا به امروز + تاریخچه و آیین برگزاری

زورخانه در ایران باستان تا به امروز + تاریخچه و آیین برگزاری

سعید سعداله پور
1402/07/03

زورخانه در ایران باستان تا به امروز + تاریخچه و آیین برگزاری

زورخانه در ایران:

زورخانه ها همواره در طول تاریخ یکی از مبداهای ورزش سنتی و باستانی محسوب می شوند.

نیرومندی تن و روح آدمی در طول تاریخ اسلام بسیار حائز اهمیت بوده است. ایرانیان در طول تاریخ سلامتی تن و روح را توام با یکدیگر می دیدند و بر امادگی جسمانی و بدنی تاکید فراوان داشته اند که زورخانه ها سندی بر اثبات این حقیقت هستند. زورخانه ها مبلغ ورزش های باستانی ایرانی و نمادی از خردورزی و جوانمردی هستند. 

آیین پهلوانی در ایران باستان:

ایران زمین خاستگاه پهلوانی است و سیر تاریخ آن مزین به این نشانه ی میهنی و انسانی شده است. آیین پهلوانی در ایران باستان شکل گرفت و پس از اسلام نیز به عنوان سنتی ایرانی به نشانه های اسلامی آراسته شد؛ با خوی فتوت و جوانمری در عین زورمندی و دلیری آمیخته شد و در سیر زندگی سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایرانیان تاثیر به سزایی بر جای گذارد. دلیر مردان، زورمندان، سپاهان جنگاور، یلان کشتی و مردان اهل زور و بازو را را پهلوان گفته اند. در ایران زمین، از دیرباز نام آورترین پهلوانان و پرتوان ترین رزم آوران کارزار را با لقب(جهان پهلوان))یا((پهلوان جهان)) می نامیده اند. واژه پهلوان (pahlawan) از دو بخش (پهلو + ان) (نشانه نسبت) ترکیب یافته و هم خانواده با واژه ی فارسی میانه پهلویگ است. پهلوی را منسوب به پهلو (پرثوه) یعنی سرزمین پارت دانسته اند. در دوره اشکانیان پهلوانان هسته ی اصلی قردت را تشکیل می دادند. آیین پهلوانی ریشه در باورهای ایران باستان داشته و علت تداوم آن همین باورها بوده است. میراث ادب روایی و نوشته شده ی ایرانیان در متن های دینی و حماسی مشحون از ادبیات پهلوانی است. پهلوانی تنها به سپاهیان و تهمتنان تعلق نداشته که برخی از شاهان هم پهلوان بودند. دو دوره ی  شاهان پیشدادی، گرشاسب گنجور فریدون و به بند کشنده ی ضحاک که در عهد نوذر در نخستین صف از سپهسالاران او قرار داشت و در پایان پیشدادیان به پادشاهی رسید، از نمونه های پهلوانی است که هم پادشاه بود و هم پهلوان.

تداوم سنت پهلوانی در ایران دوره  اسلامی:

تداوم سنت پهلوانی در دوره ی اسلامی و پاس داتشن ویژگی های آیینی آن را در داستان های کهن پهلوانی که به پارسی بازمانده می توان جسن و جو کرد. این داستان ها چه افسانه باشند و جه مبنای اسطوره ای و یا واقعی داشته باشند از یک نگاه دو دسته اند: نخست داستان های پهلوانی اسطوره ای مانند آنچه در اوستا، شاهنامه فردوسی یا آثاری چون گرشاسب نامه بازمانده است؛ دوم داستان های جوانمردی و عیاری که کهن ترین آنها سمک عیار است، که گمان می رود داستان ها و یا اصل این اثر مربوط به پیش از اسلام باشد. داستان داراب نامه و اسکندرنامه نیز شامل معلومات مهمی است. هم چنین است کتاب های خاورنامه، ابومسلم نامه، مختارنامه  و داستان هایی درباره ی حسین کرد شبستری و شبرنگ عیار.

روایت های عیاری وجوه مشترک بسیاری را با سنن و آداب پهلوانی امروزی نشان می دهند و مطمعنا پهلوانی و عیاری در آثار دوره ی اسلامی، هر دو منشایی واحد دارند. دلیری، پارسایی، مهرورزیدن، بر سر قول ایستادن، شکیبا بودن، شب بیدار ماندن و مردمان را پاسبانی کردن، از خصوصیات مشترک پهلوانی و عیاری است. ،،پوریای ولی در سده ی هشتم قمری نام بزرگترین و معروف ترین پهلوان ایرانی است، از نظر خاستگاه اجتماعی نیز  عیاران و پهلوانان دوره ی اسلامی غالبا متعلق به قشر تولیدکنندگان شهری اند و اغلب با نام خود، نام صنف خویش را نیز به همراه دارند. جالب توجه است که این کیفیت تعلق به قشر تولیدکنندگان یعنی کارگران و صاحبان پیشه شهری، در میان صوفیان هم دیده می شود و صوفیان نیز همانند عیاران و پهلوانان، بیش تر از میان پیشه ورانند.

زورخانه از دوره ی صفویه تا نوگرایی در ورزش :

نام زورخانه در دوره ی صفویان در سفرنامه های اروپاییان دیده می شود. سفرنامه ی شاردن را باید نخستین نمونه دانست که متون ادبی و از جمله رساله ی گل کشتی میرنجات، متاخرتر از آنند. در آن دوره، گروه هایی از پهلوانان و عیاران از موقعیت سوءاستفاده کرده، بر هرج و مرج ها افزودند. اینان هر کدام در محله ای  صاحب قدرت و نفوذ بودند و نقش کدخدایی و کللانتری محل را بازی می کردند. چنان که در دوره ی شاه تهماسب صفوی در سال 981 قمر، حدود 400 تن از ((الواط)) تبریز بر جان و مال مردم مسلط شدند که بزرگان ایشان عبارت بودند از پهلوان یاری به کوی سنجاران، پهلوان شمی به ویجویه، پهلوان شیخکار به میارمیار، پهلوان آقا محمد به در نوبر، پهلوان عوض به در میدان،اصلان به در اعلی، میرزا ملکانی کوکچه درشتیربان، و علای حسن خان به ششکلان.

کشتی از مهم ترین تفریحات در جامعه عصر صفوی بود. شاردن، گردشگر مشهور عصر صفوی مستقیما به زورخانه و ورزش کشتی اشاره می کند:

جاهایی را که برای کشتی گیری اختصاص دارد زورخانه می نامند که به معنی محل نیرو است. در تمام خانه های اعیان و اشراف مخصوصا در منازل حکام ایالات چنین مکانی برای ورزش خویش آماده دارند. به علاوه هر شهری گروه کشتی گیران مخصوص به خود دارد که به نمایش می پردازند. کشتی گیران را پهلوان می نامند که به معنی شجاع و بی باک است.. پهلوانان برای تفریح و سرگرمی به این ورزش می پردازند.

زورخانه در دوره ی قاجاریه:

پس از سقوط صفویه در عصر افشاریه و زندیه، به رغم شرایط سیاسی و نظامی و عدم آسایش و رفاه نسبی مردم، میل به ورزیدن بدن و زورآزمایی هم چنان رونق داشت؛ زیرا بازار سپاهی گری و زورآزمایی در میدان جنگ گرم بود.

آثار و تصاویری از زورخانه در دوره ی قاجاریه در دست است که ساخت معماری و ویژگی و اهمیت این مکان و شیوه ی کشتی ها را نشان می دهند. شاهان و درباریان قاجار، زورخانه هایی تاسیس می کردند و چند کشتی گیر و ورزشکار در اطراف خود جمع کرده و مخارج آنان را نیز پرداخت می کرده اند.

نمونه هایی از زورخانه های دوره ی قاجاریه:

برخی از مهم ترین زورخانه های دراالخلافه تهران عبارت بودند از: زورخانه های سقاخانه نوروزخان، حاج سید حسن رزاز، حاج محمد صادق بلور فروش، غلام بلند، زورخانه ی چهل تن و ..

پهلوان پایتخت و پهلوانان نامدار:

از مناصب بسیار مهم اجتماعی و نیمه دولتی و درباری در دوره ی قاجاریه پهلوان پایتخت بوده است.

ساختمان زورخانه:

زورخانه را در کنار دیگر بناهای متبرکه(امامزده ها و مسجدها و حسینیه ها) می ساخته اند تا همان گونه که در مسجد نماز می گزارند و به امور مذهبی و روحانی خو می پردازند، در زورخانه نیز به فعالیت های بدنی بپردازند و جسم خود را نیرومند کنند. ساخت زورخانه در کنار مکان های مقدس، می تواند ریشه در آموزه های ایرانی دوره باستان داشته باشد، اما جز این باور که پیوندهایی میان نشانه شناسی در ساخت و معماری زورخانه با برخی از معابد مانند پرستشگاه های مهری و آتشکده ها بتوان یافت، نشانه های چندانی در این باره به دست نیامده است. در دوره ی اسلامی پیوند زورخانه با کانون های دینی بیشتر نمو یافت. نکته ی مهم آن که ساخت و اداره ی زورخانه نیز با مبانی فقهی و حقوقی وقف، پیوند یافت و افرادی ساخت، مرمت، اهداء اموال، نگهداری و دیگر امور زورخانه را از طریق نهاد وقف سامان دادند.

از نظر معماری هم زورخانه ها از جهت گودی از سطح زمین، آستانه ی ورودی کوتاه، سکوهای زیرپله و مسند پیر طریقت یا مرشد و حتی ساختار اجتماعی مانند شان و منزلت افرد و جایگاه آنها در ساختمان، شباهت بسیاری با خانقاه دارد. نمای بیرونی زورخانه چهارگوش است با گنبدو یا گنبد گلدسته مانند که محل ورود هوا و نور خورشید از دریچه ها به درون  زورخانه هاست. در زورخانه ها را کوتاه می سازند تا واردشوندگان به احترام و به نشانه ی تواضع و فروتنی سر فرود آورند.

دگرگونی در ساخت زورخانه:

دگرگونی در ساخت زورخانه با تغییر شکل زندگی اجتماعی در یک سده اخیر زورخانه نیز به مانند دیگر نهادهای اجتماعی دچار دگرگونی شد. در این شرایط عوامل گوناگونی بر کارکرد و شکل ساختمانی زورخانه ها تأثیر داشته است، که از آن میان است:

افزایش جمعیت شهرها عدم توجه به سنتهای ،فرهنگی، گرایش روزافزون به ورزشهای نوین ضرورتهای زندگی جدید استفاده از مصالح ساختمانی جدید عدم بهره گیری از طرحهای بومی و سنتی معماری و قرار ندادن مکان مناسب برای احداث زورخانه تعبیه و احداث تأسیسات جدید در ساختمان زورخانه ها، وسایل استحمام و بدنسازی دفتر مدیریت و روش ثبت نام (البته در برخی باشگاه ها)، شیوه آموزش منظم و برنامه ریزی شده برای نونهالان، جوانان و بزرگسالان.

روند و آهنگ ورزش باستانی:

هر ورزشکار موظف است ابتدا به کسوت خاص آراسته شده و سپس به گود اقدام کند. در گذشته لنگ را بر پایین تنه می بستند و بالاتنه را برهنه می گذاشتند ولی امروز از لباس مخصوص در هر باشگاه استفاده می کنند. لنگ زورخانه تقریبا نوعی از لنگ هایی است که در گذشته در حمام های عمومی استفاده می شد. اما برخی از ورزشکاران لنگ های ابریشمی مخصوص از بافته های کاشان و یزد داشتند و اکنون هم از همان طرح پیروی می کنند.  گونه های لنگی وجود داشته که به آن فتنی می کفتند. شیوه ی بستن لنگ به این صورت بوده است:

دو سر از پهنای لنگ را در کمرگ گاه گره میزنند و پایین لنگ را که آویزان است از پشت پا می گیرند و از میان دو پا بالا میبرند و در پیش قبض که همان «گره» است فرو میکنند. اما در مواقع خاص مانند کشتی گرفتن یا برگزاری اعیاد و مناسبتها از تنکه استفاده میشود. تنکه یا تنبان نطعی، شلوار کوتاهی است که ران را تا زیر زانو میپوشاند و آن را هنگام ورزش کردن و کشتی گرفتن میپوشند. این تنبان از یک رویه چرمی یا پارچه ماهوتی ستبر و چند لایه آستر کرباسی دوخته میشود و رویه آن بیشتر به رنگ آبی مایل به سبز است. بنابر مشاهدات فریزر تنگه های زمان قاجار در تهران، تیره رنگ شطرنجی با وصله های بزرگ روی زانو بوده است. تصاویر ارنست هولستر حاکی از آن است که نقوش اسلیمی به شکل انبوه بر تمامی سطح پارچه تنکه های آن دوره نقش بسته و پیش کاسه های آن نیز برجسته و متمایزتر از سایر قسمت ها بوده است. کمر و نشیمنگاه و سر دو زانوی تنکه از چرم است. روی رانهای تنکه گل و بوته های بزرگی بیشتر بوته جقه ،سرکج، قلاب دوزی شده است. بالای تنکه را «برج»، پیش روی تنکه را که زیر شکم می افتد «پیش قبض»، روی زانو را «پیش کاسه» یا «سرکاسه» و پشت زانو را «پس کاسه» می نامند. تحقیق در تاریخ باستان حاکی از آن است که در میان جامه های بزرگان اشکانی دوره رواج آیین پهلوانی تونیک های راسته و بلند تا زانوها دارای نقوش گل و بوته بوده است.

این نقوش بیننده را به یاد نقوش گل و بوته خاصه نقش بته جقه یا همان سرو می اندازد که در فرهنگ ایرانی نشانه راست قامتی ،سبزینگی سرسبزی و جاودانگی و در دوره هایی از تاریخ ایران مانند عهد قاجار نشانی سلطنتی بوده است نقش سرو، نقشی ماندگار در بیشتر جلوه های هنر ایرانی - اسلامی و از قدیمی ترین عهود باستانی تاکنون است که برای آن اسطوره های گوناگون بیان شده است. رابینو ضمن ارائه شرح جالبی از کشتی باستانی در گیلان تنکه های آن منطقه را توصیف کرده است.

رخصت آغاز ورزش و عملیات ورزشی در زورخانه، با اذن و اجازه از مرشد پیش کسوتان و بزرگ ترهای حاضر در ورزش است. رخصت، که در لغت به معنای اذن، اجازه شرکت و ،کوچ ،جواز ،دستوری، و فرمان است؛ همواره بر سر زبان    ورزشکاران جاری و ساری است (خصت از مردان اصطلاحی است کشتی گیران را، و آن بزرگداشت گونه است پیران فن را، که در هنگام آغاز ورزش پهلوانان بر زبان می رانند.. و رخصت خواستن یعنی اذن خواستن و دستوری خواستن، اجازه طلبیدن، اجازت  خواستن). هیچ آن که او را فرمان ورزشکاری بدون رخصت خواستن به گود و میدان نمی رود حتی آن که او را فرمان دهند که اطاعت از بزرگتر در زورخانه واجب است واژۀ «فرصت در پاسخی است. که مرشد در برابر رخصت» به ورزشکاران می دهد.

ورزش باستانی آمیخته به معنویت  و ذکر و پرورش همزمان تن و روان است. ورزشی که ریشه در میراث فرهنگی و اجتماعی پهلوانی در ایران زمین دارد. زورخانه میراث دار سنت های باستانی و اسلامی ایران است و همچنین اروزه در کشورهای گوناگون که از تفکر ایرانی_اسلامی به دور هستند به فکر ساخت زورخانه هستند این تفکر یک پل ارتباطی بین فرهنگ و ورزش کشورها هستند که به این سبب  ارتباط بین فرهنگ ها میسر می شود. 

مشابه

سعید سعداله پور
1402/07/03

فرش دستبافت، تجلی هنر ایرانیان

سعید سعداله پور
1402/06/29

آشنایی با بازار سنتی تهران + تاریخچه

سعید سعداله پور
1402/06/27

عید نوروز در ایران و پیشینه ی باستانی آن